Na een regenachtige periode, en dan grote hitte en onweer is het weer de tijd van het jaar dat het gras boven ons uit begint te groeien. Je kan er niet meer langs kijken. Maaien of niet maaien, dat is het dilemma. De ‘Maai Mei Niet’-campagne is net achter de rug, dus misschien is dit wel het moment om het gras eens onder de loep te nemen.

In veel tuinen speelt gras een hoofdrol. In sommige tuinen deelt gras het podium met struiken, bomen en vaste planten, in andere krijgt het slechts een kleine bijrol tussen borders, haag en terras. Maar gras is nooit zomaar gras. Er bestaan duizenden soorten gras. En achter elk sprietje schuilt een identiteit.

Ik ben absoluut geen expert – het is geen evidente materie - maar wie houdt van wilde bloemen en natuurlijke tuinen, merkt al snel dat het loont om grassen beter te leren kennen. Sommige soorten zijn licht en open van structuur. Ze laten zonlicht tot op de bodem doordringen zodat margrieten, knoopkruid, beemdkroon en andere wilde bloemen een kans krijgen. Denk aan reukgras⁽¹⁾, struisgras of zwenkgras, eerder bescheiden types die laag blijven en goed kunnen samenleven met andere planten. Heb je deze nu al in je tuin, dan ligt een bloemenweide zeker binnen de mogelijkheden.



Daarnaast heb je ook de dominante spelers - gestreepte witbol⁽²⁾, glanshaver⁽³⁾ en grote vossenstaart - het zijn echte krachtpatsers. Het zijn de ‘vette’ grassen die snel veel ruimte innemen, hoog worden en andere soorten verdringen. Dan krijg je zones met enkel deze grassen en weinig diversiteit. Hier moet je tijdig maaien om die dominantie te doorbreken, eind mei – begin juni voor ze hun zaden laten vallen of de volgende generatie staat alweer klaar. Vaak is het ook best ze te maaien voor ze platvallen door onweer of hevige regen wat het maaien wat lastiger maakt.

Voor liefhebbers van een strak gazon wordt vooral voor Engels raaigras⁽⁴⁾, veldbeemdgras, roodzwenkgras en schapengras gekozen. Een voor één soorten die stevig zijn, dicht groeien, betreding en een hoge maaidruk tolereren en zich goed kunnen herstellen. In een natuurlijke tuin is kort gazon vooral functioneel om op te spelen, te tafelen of te wandelen. Een strak gazon met nauwelijks bloei is een woestijn voor de insecten want hier is voor hen niets te eten.

En dan zijn er nog de haast onverwoestbare grassen. Kweekgras bijvoorbeeld. Het gedraagt zich als een ondergrondse guerrillabeweging. Trek je eraan, dan breekt het af en groeit het vrolijk verder. Ook hanepoot duikt graag op waar de bodem open en warm is. In jonge aanplantingen en moestuinen kan deze soort de pret verstoren. Ook kropaar⁽⁵⁾ is een fors, stevig gras dat andere soorten overschaduwt. Draviken vind ik zelf hele mooie grassen maar hun aartjes hebben kleine weerhaakjes en kunnen gevaarlijk zijn voor onze huisdieren, dus beter te vermijden.


Gelukkig zijn er ook prachtexemplaren. Bevertjes bijvoorbeeld, met hun fijne trillende aarvormen, het lijken bijna juweeltjes in de zomerwind. Ook eenbloemig parelgras⁽⁶⁾ in de schaduw is elegant en verfijnd. En alsof het nog niet ingewikkeld genoeg is, bestaan er ook nog schijngrassen. Planten die eruitzien als gras, zich gedragen als gras, maar geen gras zijn. Zeggen en russen bijvoorbeeld. Pitrus ken je allicht van vochtig weiland, biezen aan de waterkant of de hangende zegge met zijn sierlijke aren. Uiteraard zijn er ook tal van exotische siergrassen, maar in natuurlijke tuinen komen die minder aan bod wegens minder waardevol voor de biodiversiteit.

Grassen zijn waardevol in een natuurlijke tuin, ze verbinden alles met elkaar. Ze vormen een ideale schuilplaats voor insecten die erin verwinteren. Graszaden zijn belangrijk voedsel voor vogels. Veel grassoorten zijn ook waardplanten voor verschillende vlinders, motten en kevers die er hun eitjes op afzetten en waarvan de rupsen gras eten. Denk maar aan de zandoogjes, dikkopjes, maar ook sprinkhanen. Ook bladluizen zijn zot op grassappen. Spinnen, loopkevers en roofwantsen zijn dan weer afhankelijk van grasstructuren als jachtgebied.

In een natuurlijke tuin is een gevarieerd maaibeheer het meest waardevol, ook wel mozaïek- of lappendekenaanpak genoemd. Je combineert als het ware diverse ‘gras’biotopen in je tuin: 

1. een kort gazon met wat klavers en madeliefjes die je regelmatig maait (elke 1-2 weken), vaak functioneel en dichtbij huis
2. iets langer gras (10-20cm) met rolklavers, gewone brunel en smalle weegbree wat je af en toe maait (elke 3-6 weken), als stroken of boorden langs het gazon
3. een hooiland of bloemenweide die je laat lang worden. Bij soortenrijke bloemenweides volstaat één maaibeurt aan het einde van de zomer. Op voedselrijkere percelen met nog veel gras is een extra maaibeurt in mei aanbevolen voor meer bloei
4. een ruigte waar je maar één keerom de twee jaar maait en waar de natuur volledig haar gang kan gaan in een vergeten hoekje.

Het grote voordeel van die combinatie is dat er zo voor elk van de vele insecten leefgebied, beschutting en eten is.

Het belangrijkste bij maaien is het maaisel verwijderen, omdat je zo de bodem verarmt wat dan meer kans geeft aan bloemen tussen het gras en minder dominante grassen op termijn. Het is ook best om nooit alles in één keer af te maaien in je tuin want dan vinden je insecten geen eten en beschutting meer, dus de regel is altijd ergens een zone met bloemen en lang gras laten staan, idealiter 20%.

Dus maaien of niet maaien? Misschien is dat uiteindelijk de les van gras: beheer maakt het verschil. Niet alles kortwieken, maar ook niet alles zomaar laten gebeuren. Af en toe maaien, afvoeren van maaisel en observeren wat spontaan verschijnt, brengt vaak meer leven in de tuin dan eender welk perfect groen tapijt. Wie leert te observeren zal anders kijken naar gras. Niet langer één grote groene massa, maar een biotoop vol karakter, subtiele schoonheden en vooral veel leven.